Antoni (Józef Apolinary) Rolle

Wybitny lekarz, historyk z zamiłowania, znawca Kresów. Józef Apolinary Rolle (publikujący jako Antoni Rolle) po zdobyciu wykształcenia w europejskich ośrodkach wybrał praktykę w Kamieńcu Podolskim, gdzie się osiedlił.

Szybko zyskał uznanie i renomę najlepszego psychiatry w regionie.
Jednocześnie rozwijał swoje pasje prowadząc kolejne badania historyczne. Coraz lepiej rozumiał społeczność Podola. Zaczął sławić region, tworząc kolejne gawędy historyczne o tym regionie. Jego twórczość pokazuje, że pamięć o Kresach to nie tylko Wilno czy Lwów.

Co ciekawe Rolle z pochodzenie był Francuzem. W czasach Stanisława Augusta, na ziemie polskie przybył jego dziad, znajdując dobrze płatną pracę w podkarpackich dobrach Radziwiłłów. Jego syn, a ojciec podolskiego doktora pełnił funkcję sekretarza Michała Radziwiłła. Później pracował dla rodziny Lubomirskich. Od Henryka Lubomirskiego otrzymał majątek położony w okolicach Szarogrodu w powiecie mohylowskim.

Tam, w Henrykówce w 1829 r., przychodzi na świat Antoni Józef. Zdobywa chociaż z przeszkodami kolejne stopnie edukacji. Jako uczeń gimnazjum napisał na tablicy: „Vive la liberte” za co został z niego wydalony. Zmienił szkołę, a następnie w latach 1850-1855 studiował medycynę na Uniwersytecie Kijowskim.

W wyniku pechowego spotkania z generałem rosyjskiej armii, młody Rolle trafia za karę na praktykę do szpitala dla obłąkanych, co mogło zdecydować o jego dalszych losach. Powodem nałożenie kary było feralne, ujmujące godności studenta ubrani i brak okrycia głowy, co uznawano wówczas za niedopuszczalne.

Po otrzymaniu dyplomu lekarza, Rolle decyduje się na dalsze nauki w Dreźnie i Paryżu. Specjalizuje się w psychiatrii. Jako dobrze zapowiadający się i ambitny młody człowiek mógł rozwijać karierę w największych ośrodkach. Decyduje się jednak wrócić na Podole.

Zamieszkuje wraz z żoną Idalią z wpływowej rodziny Zaszczyńskich w Kamieniu Podolskim. W krótki czasu robi karierę, stając na czele oddziału psychiatrycznego miejscowego szpitala. W leczeniu stosuje dość zdecydowane i z perspektywy czasu uznawane za brutalne metody terapii.

Osiąga sukcesy w praktyce lekarskiej i zyskuje stopniowo uznanie w swoim środowisku. Zostaje m.in. wybrany na sekretarza Towarzystwa Lekarzy Podolskich, które pełni w latach 1862-65. Jest również lekarzem w prawosławnym seminarium. Jego talent doceniają rosyjskieelity chętnie i za pokaźne sumy szukając u niego pomocy.

Z biegiem lat Rolle coraz więcej publikuje. W rozprawach i artykułach, w których chętnie odwołuje się do doświadczeń historycznych czy to z zakresu wenerologii, czy historii medycyny sądowej. Dużo uwagi poświęca badaniom dziejów chorób umysłowych polskich elit od XVI w począwszy.

Wiele w jego życiu zmienia znajomość z archiwistą rodu Potockich, Franciszkiem Kowalskim. To on, umożliwia mu dostęp do bogatych zbiorów archiwalnych tej wpływowej rodziny. W tensposób Rolle zaczął gromadzić dokumenty, odpisy i notatki. Pomocna w tym była praktyka lekarska i kontakty z wieloma szlacheckimi familiami. W efekcie wielu lat pracy powstała kolekcja kilku tysięcy woluminów i zbiór pamiątek narodowych, którą zgromadził w swoim dworku czyniąc z niego dom otwarty dla artystów, filozofów i ludzi nauki.​

Zaczął pisać szkice historyczne i gawędy. Publikuje w kijowskich i warszawskich czasopismach i magazynach. Jest autorem m.in. serii pt. „Gawędy z przeszłości” i „Opowiadania historyczne”. Jego dzieła wznawiano wielokrotnie także po śmierci. Stanowią cenne źródło biograficzne i dają obraz kresowej szlachty w tym jej najdobitniejszych przedstawicieli.

Doktor Rolle pozostawał przez wiele lat w stałym kontakcie z Henrykiem Sienkiewiczem. Dostarczył mu bogate materiały, w oparciu o które zbudowane zostali bohaterowie „Trylogii”. Różnił się jednak od Sienkiewicza w ocenie pierwowzorów poszczególnych postaci.

Antoni Rolle zmarł w wieku 65 lat. Pozostawił po sobie dwie córki i pięciu synów, w tym Karola, prezydenta Krakowa w latach 1926-1931. Doktor Podola, jak go określano, został pochowany w swoim umiłowanym Kamieniu Podolskim.

Autor: Łukasz Rusiniak