Oblężenie Bagdadu przez Mongołów fot. domena publiczna autor: Sayf al-Vâhidî. Hérât. Afghanistan

W średniowieczu Bagdad uchodził za centrum cywilizacji arabskiej. Mimo wysiłków Fatymidów w Egipcie oraz różnych innych władców w Hiszpanii, to Bagdad, a nie Kair, ani Kordoba były centrami tej cywilizacji.

Po obaleniu w 750 r. dynastii Umajadów rządzącej z Damaszku, nowa zwycięska dynastia Abbasydów nie obrała sobie za stolicę jakiegoś znanego miasta, ale wybudowała nową Bagdad w 762 r.

Bagdad, mimo że później popadł w zależność od Turków Seldżuckich, to pozycja kalifów z rodu Abbasydów nie była przez kwestionowana.

W XII w. na Bliskim Wschodzie zjawili się Mongołowie. Najpierw rozbili imperium Chorezmu znajdujące się w Azji Centralnej i w Persji, a potem pobili Turków Seldżuckich, zmuszając ich do podporządkowania się.

Klęski obu wrogów kalifatu bagdadzkiego było na rękę kalifowi, ale teraz Mongołowie stali się największą siłą na Bliskim Wschodzie i zażądali od kalifa także podporządkowania się. Mongołowie nie byli muzułmanami, ale szamanistami i z tego względu kalif nie mógł liczyć na ulgową taryfę.

Jednakże przez trzy dekady był względny. Mongołowie byli zaangażowani w wojny w Chinach i w Europie. Nieliczne próby podporządkowania kalifatu przez lokalnych mongolskich dowódców dysponujących niewielkimi silami nie mogły przynieść sukcesu, mimo że jeden z rajdów mongolskiej kawalerii dotarł niemal do Bagdadu.

Sytuacja się zmieniła w 1253 r. kiedy na zjedzie mongolskich władców zapadła decyzja o ostatecznym podboju cesarstwa chińskiego i bagdadzkiego kalifatu. Wielki chan Mongke mianował dowódcą wyprawy na Bagdad swojego brata ilchana Hulagu dając mu do dyspozycji 1/5 sił mongolskiego imperium. Armia Hulagu liczyła prawdopodobnie 150 tys. Wojowników. To była wówczas ogromna siła. Hulagu bardzo dobrze przygotował się do wojny, gromadząc powoli wielkie siły.
Według słynnego kronikarza Raszyda al.-Dina, Hulagu przed opuszczeniem terenów mongolskiego imperium Hulagu wystosował wezwanie do muzułmańskich władców.

„Zgodnie z jarłykiem kagana idziemy z zamiarem zburzenia twierdz heretyków i przepędzenia tej hałastry. Jeśli wy, przybywszy osobiście, udzielicie pomocy i wsparcia wojskiem, orężem i spyżą, [wasze] włości, drużyny i domostwa będą wam pozostawione, a gorliwość wasza spotka się z aprobatą. Jeżeli zaś okażecie zaniedbanie w spełnieniu [tych powinności] i zlekceważycie [je], wówczas gdy tylko siłą Najwyższego Pana skończymy z ich sprawą, nie wysłuchując usprawiedliwień, zwrócimy się przeciwko wam; z waszymi posiadłościami i sadybami stanie się to samo, co z [domostwami] tychże”.

Oblężenie twierdzy Alamut
fot. domena publiczna
autor: Sayf al-Vâhidî. Hérât. Afghanistan

Po drodze do Mezopotamii/Iraku rozbił i zniszczył w Persji słynną sektę Assasynów, znanych jako sekta zabójców kierowanych przez tzw. Starca z gór. To byli ci heretycy wymienieni w jego wezwaniu. Kompletnie zniszczył ich stolicę, słynną twierdzę Alamut.

Kalif Al.-Mustasim początków zamierzał się temu podporządkować, ale pod wpływem otoczenia zmienił zdanie i rozpoczął podwójną grę. Zadeklarował współpracę, ale nic ponadto. Następne pisma kalifa, w których on deklarował swój specjalny status jak religijnego zwierzchnika wszystkich muzułmanów oraz wskazujący przykłady, co się stało z tymi, którzy podnieśli na jego rękę, utwierdziły Hulgagu, żeby rozpocząć kampanię.

W grudniu 1257 r. Mongołowie pod Bagdadem kompletnie zniszczyli armie kalifa. Rozpoczęło się oblężenie otoczonego miasta. Przerzucili też przez rzekę Tygrys dwa pomosty, żeby nikt nie uciekł wodą. Hulagu raz za razem odsyłał posłów kalifa, uznając jego propozycje za niewystarczające. Krok po kroku Mongołowie burzyli mury i wdzierali się do wewnątrz miasta.

7 lutego na wezwanie Hulagu wyszło z miasta część oddziałów, którym zagwarantowano wcielenie do mongolskiej armii, a wraz z nimi wyszło kilkadziesiąt tysięcy mieszkańców. Oni wszyscy zostali rozdzieleni po mongolskich jednostkach i wyrżnięci co do jednego.

10 lutego 1258 r. kalif przybył do obozu ilchana Hulagu w towarzystwie 3 synów o 3 tysiące notabli. Ilchan zażądał kapitulacji. Kalif wysłał swoich ludzi do miasta, nakazując kapitulację. Oddziały kalifa jeden po drugim wychodziły z miasta i składały broń. Mongołowie poczekali, aż wszyscy ją złożą i wtedy nastąpiła rzeź. Oszczędzono chrześcijan, szyitów, Żydów i uczonych.

3 dni później Hulagu wkroczył do Bagdadu, a 15 lutego kazał sprowadzić kalifa, mówiąc mu z drwiną:

„Jesteś gospodarzem, a my jesteśmy gośćmi. Pokaż więc, co masz dla nas odpowiedniego”. Kalif zrozumiał prawdę tych słów, zadrżał z trwogi i tak się przestraszył, iż nie mógł sobie przypomnieć, gdzie są klucze od skarbca. Rozkazał więc wyłamać kilka zamków i dostarczył usłużnie dwa tysiące chałatów, dziesięć tysięcy dinarów i pewną liczbę rzadkich przedmiotów, ozdobionych drogocennymi kamieniami i perłami. Hulagu-chan nie poświęcił im uwagi, rozdał wszystko emirom i osobom towarzyszącym i rzekł do kalifa: „Bogactwa, które nagromadziłeś na ziemi, są oczywiste i należą się moim sługom, ty zaś powiedz o ukrytych skarbach – jakie one są i gdzie są”. Kalif przyznał się do [istnienia] zbiornika wodnego, pełnego złota, pośrodku pałacu. Rozkopano go i ukazało się w nim pełno czerwonego złota, całego w sztabach po sto miskali. […] Nocną porą Hulagu-chan powrócił na kwaterę i przed świtaniem rozkazał, ażeby Sundżak udał się do miasta i przejął całe mienie kalifa i odesłał go [z miasta]. Krótko mówiąc, wszystko, co nagromadzono w ciągu 600 lat, ułożono obok kwatery chana. Większą część czczonych miejsc, jak katedralny meczet kalifów, grobowiec Musy Dżawada – pokój niech będzie z nim, i krypty grobowe [Ar]-Rusafy zostały spalone. „

Oblężenie Bagdadu przez Mongołów
fot. domena publiczna

Po wyrznięciu mieszkańców miasta w liczbie kilkuset tysięcy Hulagu wydal rozkaz zgładzenia kalifa. AL.-Mustasim został zawinięty w dywan i uduszony. Wraz z nim wymordowano wszystkich mężczyzn z klanu kalifa, około pięciuset. 20 lutego Mongołowie nie mogąc znieść fetoru rozkładających się zwłok, opuścili ruiny miasta.

Bagdad został kompletnie zniszczony. Wielka Biblioteka Abbasydów, Wielki Meczet, pałace, meczety i madrasy. Wszystko spłonęło. Większość budynków w mieście została spalona.

Zagłada Bagdadu była również zagładą Mezopotamii, ponieważ Mongołowie zniszczyli istniejący od głębokiej starożytności system irygacyjny zaopatrujący w wodę rolnictwo.

Mongolski najazd stanowił epokowe wydarzenie. Po pierwsze on oznaczał faktyczny koniec złotej ery arabskiej kultury. Dominująca przez kilka wieków arabska kultura i nauka powoli weszła w stan stagnacji. Po drugie oznaczał to od razu koniec jednego z najbardziej kreatywnych regionów świata w historii ludzkości. Wspaniałość Mezopotamii, która tworzyli: Sumerowie, Babilończycy, Persowie, Macedończycy, Parowie, znowu Persowie i Arabowie odeszła na zawsze. Od zniszczenia Bagdadu aż do tej pory ten region przestał być jednym z wiodących ośrodków w rozwoju ludzkiej cywilizacji.

Dla muzułmanów zagłada Bagdadu stanowi straszliwe wspomnienie, potworny wstrząs, dziejowy katakliam. Można je porównać ze wstrząsem, jaki nastąpił na wieść o zdobyciu Rzymu przez Gotów, z ludobójstwem Nankinu, ze spaleniem Warszawy przez Niemców, czy wstrząsem, jakim była Hiroszima dla Japończyków.