Model Nazarbajewa

Słabość struktur państwowych w tym rozległym kraju wymusiła na Nazarbajewie wprowadzenie systemu autokratycznego, co zresztą jest zgodne z tamtejszą tradycją. Cała władza jest skupiona w rękach prezydenta, który mianuje urzędników szczebla centralnego i lokalnego z prawem do odwołania. Parlament pełni rolę zupełnie formalną, jak sejm w czasach PRL. Faktyczna, nieliczna opozycja została rozgromiona, a istniejąca, jeszcze mniejsza, jest koncesjonowana. Rządzące elity przypominają dwór składający się grup o charakterze polityczno-biznesowym, zupełnie zależnych od prezydenta, który rządzi i dzieli.

Jego system rządzenia polega na wyznaczaniu celów i przydzielaniu zadań poszczególnym instytucjom, które potem rozlicza. Z jednej strony personalizacja władzy na szczycie państwa zapobiega dezintegracji państwowego porządku, a z drugiej strony brak odpowiedzialności przed społeczeństwem tworzy model sprawowania władzy oparty na klienteli, nepotyzmie i sprzyja korupcji. Niemniej ten model ma swoje zalety. Autorytaryzm Nazarbajewa gwarantuje społeczną stabilność i wygasza konflikty etniczne, co jest, jak się ocenia, jednym ze źródeł jego wysokiego poparcia w społeczeństwie.

Gospodarcze sukcesy Kazachstanu

Kazachstan, jak inne postsowieckie republiki, przeżył gospodarczy krach w pierwszej połowie lat dziewięćdziesiątych XX wieku. Skutki załamania się sowieckiej gospodarki oraz rozpad dotychczasowych więzi gospodarczych, sterowanych bezpośrednio z Moskwy, spowodował, że w tym czasie gospodarka Kazachstanu zmniejszyła się o ponad 1/3. Potem były sukcesy. Częściowa liberalizacja gospodarki i inwestycje zagraniczne dokonane w XXI wieku przyniosły gospodarczy boom. W ostatniej dekadzie (2004-2014) PKB Kazachstanu notował wzrost ponad 7% rocznie.

Ten sukces przełożył się na dość gwałtowny wzrost poziomu życia. W tym okresie dochody ludności wzrosły ponad trzykrotnie. To przyniosło imponujący spadek poziomu ubóstwa. Na początku wieku w biedzie żyła niemal połowa społeczeństwa. Dziś tylko 3%. Nie mniej imponująco przedstawia się skala społecznego awansu. Uwzględniając kazachskie realia, wtedy do klasy średniej należało kilka procent społeczeństwa, obecnie dwie trzecie. Ten gospodarczy boom, wynikający także z umiejętnej dywersyfikacji eksportu ropy naftowej, przełożył się na stan finansowy państwa. Kazachstan systematycznie notował budżetową nadwyżkę. Nic dziwnego, że w tej sytuacji brakuje chętnych, którzy rzuciliby rękawicę wielkiemu chanowi.

Problemy Kazachstanu

Pierwszy to kwestia integracji. Mimo wysiłków prezydenta nie udało się stworzyć wspólnej tożsamości kazachskiej na zasadzie identyfikacji z państwem. Dotyczy to nie tylko ciągle bardzo licznej mniejszości rosyjskiej, ale także etnicznych Kazachów. Ci ostatni nie mieli dobrych wzorów. Nie identyfikowali się ze Związkiem Sowieckim, w którym narzucono im zupełnie obcą kulturę i obce wzorce cywilizacyjne. Można powiedzieć, że najbardziej ich spajała i spaja niechęć do Rosjan. Nawet dziś pojawiają się sugestie, że etniczne podziały wśród Kazachów nie zmniejszają się, a pogłębiają. Winna temu jest ciągle mentalna spuścizna po Związku Sowieckim.

Ten mentalny sowietyzm zabija ludzką inicjatywę i zniechęca do identyfikowania się z państwem. To też powoduje, że struktury państwowe są słabe, a duże odległości przy słabej infrastrukturze wzmacniają poczucie regionalizmu i separatyzmu. Drugi problem to kwestia sukcesji. Prezydent Nazarbajew ma 76 lat. Posiada wielki autorytet, ale stworzony przez niego model władzy imperatorskiej jest niebezpieczny dla przyszłości kraju. Nazarbajew spaja jego jedność, a jego pozycja powoduje, że wszelkie separatyzmy są w zarodku tłumione. Z jego odejściem mogą nagle wybuchnąć różnego rodzaju tendencje odśrodkowe. Sytuacja jest tym bardziej niepokojąca, że nie wiadomo, kto będzie jego następcą.