Bulwary wiślane w Warszawiwe fot. Wikiopedia CC 3.0 autor: Adrian Gryciuk

Autor: Patryk Tomaszewski

Niedawno ukazał się na łamach portalu Forsal.pl artykuł pt. „Drogowe trzęsienie ziemi. Najbardziej kontrowersyjny projekt w Warszawie od 1989 r.”. Mówi on o tym, że w Warszawie nastąpią zwężania głównych tras, a także wyprowadzenie pieszych z podziemnych przejść w al. Jerozolimskich i al. Jana Pawła II oraz przy ul. Emilii Plater. Wspomniany tekst jest elementem szerszej tematyki, którą można nazwać zarządzaniem przestrzenią publiczną w mieście.

Dyskusja na ten temat z dużą siłą rozpoczęła się w Polsce stosunkowo niedawno, już w XXI wieku. Problematyka jest jednak znacznie starsza – sięga starożytności, gdy polis były budowane w taki sposób, aby ich mieszkańcy mieli dostęp do agory, teatru, łaźni czy też placów handlowych. Arystoteles pisał: „Należy budować miasta tak, aby dawały ochronę ich mieszkańcom i aby czyniły ich równocześnie szczęśliwymi”.

Od średniowiecza do utopistów

W średniowieczu miasta powstawały w wyniku działania prawa np. magdeburskiego, lubeckiego czy też średzkiego. Miasto było organizowane przez zasadźcę w regułach ściśle określonych z panem feudalnym, a civitas zapewniało mieszkańcom miejsca handlowe i gmach publiczny w postaci ratusza. Renesans, a później barok przyniosły znaczne zmiany w koncepcji urbanistycznej, pojawiły się większe przestrzenie publiczne – place, parki.

Nie ma tu miejsca na historyczny opis rozwoju miast, można jednak śmiało powiedzieć, że struktura miasta i jego zadania ulegały przez wieki ewolucjom, co spowodowało dalsze dyskusje na temat jego funkcji, a co za tym szło – przestrzeni publicznej. Pojawiły się w XIX wieku wizje miast konstruowane przez Karola Fouriera i Roberta Owena, które były funkcją utopijnych poglądów socjalistycznych autorów. W XIX wieku rozwój techniki zmienił chociażby postrzeganie komunikacji w mieście. Natomiast wiek XX – a szczególnie czas totalitaryzmów – to okres, gdy rządy wykorzystywały swoje wyobrażenie przestrzeni miejskiej jako element propagandy i urzeczywistniania wizji nowego człowieka.

Przestrzeń publiczna

Co współcześnie rozumiemy przez określenie przestrzeni publicznej? Często mówi się o przestrzeni obywatelskiej, która jest własnością państwa i jest użytkowana przez obywateli. Taka definicja kłóci się z postrzeganiem państwa przez liberałów, ale o tym dalej. Wyróżnia się cechy takiej przestrzeni publicznej jak: powszechność dostępu, funkcjonalny charakter służący różnym osobom i grupom. Odnosimy ją najczęściej do ulic, placów, skwerów, parków, parkingów, a nawet do miejsc na styku budynków i przestrzeni wokół nich – jako przestrzeni półpublicznych. Coraz częściej zaciera się też limes przestrzeni publicznej i prywatnej, bywają np. procesy dotyczące „zawłaszczania przestrzeni publicznej” i odwrotnie. Zauważalny jest też proces delimitacji przestrzeni publicznej, coraz trudniej znaleźć granicę pomiędzy strefą publiczną a własnością prywatną.

Obecnie przestrzeń miejska i jej funkcje, podobnie jak i w poprzednich epokach, ulegają przekształceniom wynikającym chociażby ze zmian własnościowych, demograficznych i technologicznych. Rozwój zadań państwa i jego wkraczanie w coraz więcej obszarów spowodowały, że również samorządy miejskie wchodzą w obszary dotychczas nieregulowane przez miasta w tak dużym stopniu.